Een tijd geleden interviewde ik de Vlaamse zenleraar Frank De Waele. Het werd een vraaggesprek over traditionele zenonderwerpen, maar heel verfrissend ook over de rol van onze moedertaal in de Vlaamse zendo's. Vroeger was hij een zoeker, vertelt Frank me tijdens het vraaggesprek. Toen tijdens een van de eerste keren dat hij zat zijn ademhaling en geest tot rust kwamen, vielen veel puzzelstukjes op hun plek.Hij wist wat hem te doen stond en dat hij ‘hart heeft voor zitten'. In sensei's eigen woorden: ‘Ik heb goesting in zitten!'

Frank begon met zentraining in een zengroep verbondenmet de sangha van de Japanse zenmeester Deshimaru. Omdat er in zijn groep geen leraar was,wilde hij mensen ontmoeten die hem verder kondenhelpen. ‘In 1991 heb ik Zitten en de praktijk van zen van Nico Tydeman gelezen,' blikt Frank terug. ‘Dat vondik een goed, degelijk en ook mooi boekje. Ik heb Nico opgebeld. Hij zei me dat hij de volgende dagop retraite naar Frankrijk zou gaan, samen met zijn Dharmazuster Catherine Genno Pagès. Hij nodigde me uit. Al liftend vertrok ik de volgende dag naar Normandië, voor een sesshin van een week. Ik was zeer onder de indruk van de sfeer in de sangha, van de zenpraktijk en van Genno.' Veertien jaar later ontving Frank van zijn lerares Genno Roshi dharma-transmissie (Jap. shiho). Hierdoor werd hij een gekwalificeerd zenleraar (Jap. sensei) in de White Plum Soto Zen-lijn van Taizan Maezumi Roshi. Nu leidt hij de Zen Sangha in België, die een niet-residentieel trainingscentrum heeft in Gent en lokale zengroepen in Antwerpen, Brugge, Brussel, Kortrijk en Leuven.

Meer dan zitten
Frank De Waele had destijds veel baat bij een korte zitinstructie, die hij van Tenkei Sensei had ontvangen. Een korte weergave: ‘We zitten op een kussen. Door rechtop, ontspannen en met licht naar voren gekanteld bekken te zitten op de zitbeentjes, zet het lichaam zich naar zijn eigen dragende structuur. De ruggengraat houdt het gewicht van de romp, rustend op de zitbeentjes, moeiteloos en natuurlijk rechtop. De schouders kunnen zich ontspannen. Deze geaarde, natuurlijke houding bevordert ook een diepe en rustige ademhaling. Alleen al dankzi jdeze open, in zichzelf rustende zithouding wordt de geest helder.'

‘Mensen zijn geboren om gewaar te zijn,' vervolgt hij. ‘Er bestaan diverse meditatietechnieken rond gewaarzijn, ook in zen. In zazen leren we dit aangeboren vermogen te (h)erkennen, verfijnen, spreiden of te richten op éénpunt. Door te zitten in open aandacht, dus zonder zoeken, grijpen, afwijzen of analyseren, komt de geest tot rustén tot helderheid. Daarin maken we contact met ons diepste zijn. Uiteindelijk komen we weer thuis. Daar vinden we het vertrouwen en de motivatie om aan onszelf te werken, omdat bijvoorbeeld moeilijke emoties en kwetsuren uit het verleden zichvrij kunnen uitenin ons bewustzijn. Hierdoor kunnen we hun energie leren omvormen en gebruiken voor onze groei. Kortom, we zijn bereid omop deze manier van meer betekenis te zijn voor de anderen om ons heen en voor de wereld.'
Hoe belangrijk zitten ook is, de zenpraktijk omvat meer. ‘Op een bepaalde manier is zitten een herbeleving van wat de Boeddha deed. Doordat we met dit lichaam van ons zitten als waren wij de Boeddha, worden we zelf een beetje de Boeddha.In feite is zazen meer dan zitten, namelijk het vieren van de werkelijkheid zelf. Traditioneel viert men in zen die werkelijkheid met ritueel en liturgie. Rituelen hebben naast een symbolische, cultureel bepaalde betekenis nog een andere betekenis. Het gaat daarbij om de beweging als beweging in zichzelf: het lichaam drukt zich woordeloos en deemoedig uit als aandacht-in-beweging. Ritueel noem ik daarom graag het gebed van het lichaam.'
Niet alleen kan men de werkelijkheid vieren met ritueel en liturgie, maar ook door middel van bijvoorbeeld fotografie, tekenen, of koken, ... alle praktijken die in Zen Sangha beoefend worden. ‘Of doormiddel van de straatretraites in Brussel,' zegt Frank, die er al vijf georganiseerd heeft. Het idee van de straatretraite is afkomstig van de Amerikaanse zenleraar Bernie Glassman Roshi, met wie Frank een paar jaar lang nauw samenwerkte. ‘We leven een paar dagen op straat, met als enige bezit de kleren die we dragen en onze slaapzak. We slenteren, zitten en bedelen en slapen buiten. Daar, in de buik van de stad, doen we grootse ontdekkingen. Over de schoonheid van de stad, over haar pijn en verdriet en misschien vooral over onszelf.'

Transformatie en heling
Het woord zenmeester wekt argwaan bij Vlamingen. Vlaanderen heeft lange geschiedenis van bezetting, waardoor Vlamingen een gezonde argwaan ontwikkeld hebben tegen alles wat riekt naar autoriteit. Liever gebruiken ze het woord zenleraar. Een zenleraar is iemand die voorgaat op de weg, een begeleider, maar ook een rolmodel, een voorbeeld in gedrag, degene die inspireert en ‘bij de zenstudent op bepaalde knoppen drukt'. Frank: ‘Er is een kleine ceremonie waarbij een student vraagt of hij leerling mag worden van een leraar. Die ceremonie heiligt de wederzijdse erkenning van elkaars Boeddhanatuur. ‘Wederzijds' veronderstelt twee mensen,maar impliceert tegelijkertijd op zijn minst twee gezichtspunten. Vanuit het gezichtspunt van de leegte zijn leraar en leerling aan elkaar verwant en in absolute zin zelfs gelijk. Beiden hebben/zijn immers de Boeddhanatuur. Maar gezien vanuit het relatieve gezichtspunt zijn beiden uniek en verschillend. Zo bezien is de leraar leraar en de student beginnend op het pad... De relatie tussen leraar en student draagt in essentie de zenspiritualiteit. In het toevluchtnemen tot de Drie Juwelen, in het één zijn met de Boeddha, neemt men op een bepaalde manier ook toevlucht tot de leraar, die bereid is te werken met de specifieke persoon van de leerling.
'Zen betekent ook transformatie en daarbij hoort heling. Hiermee zijn psychologische en therapeutische aspecten gemoeid. Toch is de leraar géén psycholoog of therapeut. Frank Sensei: ‘De student heeft zijn persoonlijke verantwoordelijkheid. Wel is het zo dat de leraar hem voorging op de weg, waardoor hij zelf vertrouwd is met de dynamiek van het proces dat de student doormaakt. Zelf merk ik dat mensen die vanuit een psychologisch kader aan zichzelf werken, vaak ook spirituele nood hebben. En er zijn mensen die in de sangha terecht komen, die met psychologische problemen worstelen. Soms kun je beter doorverwijzen naar een professionele hulpverlener.
Zenleraren hebben natuurlijk ook te maken met de projecties van hun leerlingen. Soms zien ze in deleraar een vaderfiguur of een concurrent. Het is zaak om daar als leraar verantwoord mee om te gaan. Alles is bruikbaar om te groeien. Ook en vooral die delen van onszelf die we liever kwijt dan rijk zijn.'

Verfrissend
De voertaal in Zen Sangha is Nederlands. In Nederlandse zendo's wordt vaak gebruik gemaakt van Engelstalige soetrateksten. ‘Aanvankelijk maakten we gebruik van de teksten van de Amsterdamse Kanzeon Sangha. Mooie teksten, maar het blijft Hollands en voor ons Vlamingen bekten ze niet goed.'
Frank Sensei vertelt enthousiast over de inspiratie die hij opdeed tijdens de boeiende zoektocht in de rijke woordenschat van de Zuid-Nederlandse mystici Hadewijch en Ruusbroec. ‘Aan de hand van recente, wetenschappelijke vertalingen, hebben we gaandeweg de soetra's hertaald.' De Avondzang bijvoorbeeld, eindigt in het Engels: ‘Do not squanderyour life.' ‘Verdoe uw leven niet', zingen wij. ‘Je leven verdoen' is een Vlaamse uitdrukking die mooi zingt. Er komen regelmatig mensen uit Nederland, van hen krijg ik vaak de opmerking dat het Nederlands van onze soetra's verfrissend werkt. Maar soms zingen we de soetras nog in het Sino-Japans...'
Het blijft niet alleen bij soetra's, want Frank DeWaele is ook bezig de koans in het Nederlands te vertalen. Hij vindt het wezenlijk dat studenten zich de tekst van koans eigen kunnen maken in hun moedertaal. ‘Ik heb heel lang met de Mu-koan gezeten en de koan vervloekt. Maar plots keerde het en gaandeweg merkte ik dat niet Frank met de koan werkte, maar de koan met mij aan het werken was,vanuit diepe, onvermoede lagen. Koans bevatten een eigen kracht, die nog beter inwerkt als ze in de moedertaal worden opgenomen. Om goed met een koan te kunnen werken is het nodig om zeer regelmatig contact met de leraar te hebben, omdat anders de koan verschraalt en niet levendig blijft. Koanstudie werkt in feite pas echt goed als je bijna dagelijks kunt komen zoals tijdens een sesshin of in een residentiële setting.

Welkom
Zen Sangha heeft nog geen residentieel centrum. De Japanse monastieke traditie is niet zomaar over te planten in Vlaanderen anno 2009. Net zo min als dat in de Verenigde Staten het geval was. Van de ene kant is dat een beperking, van de andere kant een uitdaging en een constant zoeken naar een vertaling van de levende zentraditie in eigentijdse vormen. Voldoende stof om daarover een aflevering van de Lotusvijver te vullen. Wie weet komt het er ooit nog eens van.
Hoe het ook zij, de familiesesshins van Zen Sangha in Cadzand zijn populair onder Nederlanders en hun kinderen. Frank Sensei zelf komt graag in Nederland, heeft er vrienden en ontmoet Nico Sensei en Tenkei Roshi regelmatig. ‘Gent' kent veel aanloop uit Nijmegen en Den Haag bijvoorbeeld. Over het algemeen komt een iets jonger zenpubliek naar de Zen Sangha, ook vanuit Nederland. ‘Waarschijnlijk komt dat door mijn leeftijd. De meeste zenleraren in Nederland zijn wat ouder dan ik, als ik dat met alle respect mag zeggen,' zegt hij aan het slot van dit vraaggesprek.
Frank De Waele Sensei heeftniet alleen hart voor zitten, maar ook voor de rol die onze moeder(taal) verdient in de levende zentraditie! Hartelijkdank voor dit vraaggesprek.

In Lotusvijver zomer 2004 verscheen het artikel Straatretraite in Brussel

Meer informatie: www.zensangha.be

Kees Moerbeek,
met dank aan Frank De Waele    

De identiteit van veelheid en eenheid

Dit artikel verscheen in themanummer ‘Zen en Christendom', Lotusvijver winter 2010. Andere artikelen in dit themanummer zijn: ‘Leve Sint Michaël', ‘Dagje Zundert', ‘Opmaat tot Eeuwigheid' en ‘Rooms en toch Zen'.
Bestellen? Dat kan, mail: redactie@lotusvijver.nu